Onderstroom: waarom je team niet meebeweegt

Je legt het plan uit. Iedereen knikt. Niemand stelt een vraag. En drie weken later is er niets veranderd.

Dit is het moment waarop veel leidinggevenden concluderen dat hun team niet wil, of dat mensen te weinig eigenaarschap tonen. Meestal klopt dat niet. Wat er gebeurt, is dat je hebt gestuurd op de bovenstroom terwijl de beslissing in de onderstroom is genomen.

Bovenstroom en onderstroom

De bovenstroom is alles wat zichtbaar en bespreekbaar is: doelen, plannen, structuren, afspraken, cijfers. Daar wordt in vergaderingen over gepraat en daar zijn de meeste leidinggevenden goed in, zeker als ze uit de techniek komen.

De onderstroom is alles wat het gedrag werkelijk stuurt en niet wordt uitgesproken: oud zeer over een reorganisatie van vijf jaar geleden, twijfel of jij het gaat redden, loyaliteit aan de vorige leidinggevende, angst om af te gaan, en de vraag wie hier eigenlijk het echte gezag heeft.

De bovenstroom bepaalt wat er wordt afgesproken. De onderstroom bepaalt of het gebeurt. Wie alleen de bovenstroom bewerkt, blijft plannen maken die niet landen.

Zes signalen dat de onderstroom aan het werk is

• Instemming zonder actie. Iedereen zegt ja en er verandert niets. Het duidelijkste signaal dat er is.
• Het overleg begint pas op de gang. Het echte gesprek vindt plaats na afloop, in kleinere groepjes.
• Dezelfde vraag blijft terugkomen. Niet omdat het antwoord onduidelijk is, maar omdat het antwoord niet wordt geaccepteerd.
• Grapjes over het plan. Humor is de veiligste vorm van bezwaar. Er zit altijd iets echts onder.
• Vertragende zorgvuldigheid. Steeds nieuwe randvoorwaarden en analyses die nodig zouden zijn voordat iets kan starten.
• Alles gaat via jou. Mensen willen dekking, want zelf beslissen voelt niet veilig.

Hoe je de onderstroom bespreekbaar maakt

1. Benoem het gedrag, niet de houding. Niet "ik merk weinig enthousiasme", maar "we hebben dit nu drie keer afgesproken en het is niet gebeurd". Feiten zijn moeilijker te ontkennen dan interpretaties.
2. Stel een echte vraag en zwijg daarna. "Wat weerhoudt ons?" en dan je mond houden. De stilte doet het werk. De meeste leidinggevenden vullen hem binnen vier seconden zelf in en missen daarmee het antwoord.
3. Weerleg de eerste eerlijke reactie niet. Dit is het scharnierpunt. Als iemand eindelijk zegt wat hij vindt en jij legt meteen uit waarom dat niet klopt, heb je bewezen dat het inderdaad niet veilig was. Daarna krijg je het nooit meer te horen.
4. Zoek het patroon, niet de schuldige. Onderstroom is bijna nooit één dwarsligger. Het is een gewoonte die de organisatie samen in stand houdt.
5. Doe daarna zichtbaar iets met wat je hoort. Eén keer aantoonbaar iets aanpassen naar aanleiding van wat er is gezegd, doet meer voor de openheid dan tien keer vragen of iedereen nog iets kwijt wil.

Waarom dit voor jonge leidinggevenden extra speelt

Wie net leiding geeft, is nog bezig zijn positie te bewijzen. Dan voelt de onderstroom opzoeken riskant: straks komt er iets naar boven dat je niet kunt oplossen. Dus blijf je bij de feiten, de planning en de cijfers, want daar sta je stevig.

Het tegenovergestelde is waar. Het team weet allang wat er speelt. De enige vraag die zij zich stellen is of jij het aandurft om het te benoemen. Doe je dat wel, dan levert dat meer gezag op dan welke inhoudelijke prestatie ook.

Veelgestelde vragen

Wat is de onderstroom in een organisatie?

De onderstroom is alles wat het gedrag in een organisatie stuurt maar niet in de vergadering wordt uitgesproken: oud zeer, onuitgesproken verwachtingen, loyaliteiten, angst voor gezichtsverlies en de vraag wie hier het echte gezag heeft. De bovenstroom bestaat uit plannen en afspraken; de onderstroom bepaalt of die worden uitgevoerd.

Hoe herken je weerstand in een team?

Zelden aan openlijk tegenspreken. Vaker aan instemming zonder actie, aan vragen die telkens opnieuw worden gesteld, aan grapjes over het nieuwe plan en aan overleggen die pas op de gang echt beginnen. Als iedereen ja zegt en er verandert niets, is dat geen luiheid maar een signaal.

Hoe maak je de onderstroom bespreekbaar?

Door gedrag te benoemen zonder er een oordeel aan te hangen, en daarna een echte vraag te stellen. Bijvoorbeeld: we hebben dit drie keer afgesproken en het gebeurt niet, wat weerhoudt ons. Belangrijk is dat je de eerste eerlijke reactie niet weerlegt, want daarmee bewijs je dat het inderdaad niet veilig was om iets te zeggen.